Systemische principes: de onzichtbare wetten van gezonde systemen

In elk sociaal systeem – of het nu een familie, team of organisatie betreft – werken onzichtbare krachten die bepalen of het systeem floreert of vastloopt. Deze krachten worden systemische principes genoemd: fundamentele wetmatigheden die regelen hoe mensen met elkaar omgaan en samenwerken. Wanneer deze principes worden gerespecteerd, ontstaat er vanzelf een gezonde dynamiek. Worden ze geschonden, dan manifesteren zich patronen van weerstand, conflict en stagnatie.

De meeste auteurs onderscheiden drie kernprincipes: ordening (iedereen heeft een duidelijke plek), binding (alles wat erbij hoort wordt erkend) en balans (er is evenwicht tussen geven en nemen). Deze principes zijn niet bedacht door consultants, maar ontdekt door jarenlange observatie van menselijke systemen.

De fontein als metafoor voor systemische principes

Een van de krachtigste hedendaagse vertolkingen van systemische principes komt van Els van Steijn, die met haar fonteinmetafoor een hele generatie heeft geholpen de abstracte principes concreet te maken. In haar werk draait alles om de vraag: heb je een goede plek in je systeem?

Van familiesystemen naar organisaties

Hoewel de systemische principes oorspronkelijk werden ontdekt in familieopstellingen, blijken ze universeel te gelden. In organisaties manifesteren zich dezelfde dynamieken, zij het met andere accenten. Waar in families de bloedband centraal staat, gaat het in organisaties om functionele verhoudingen en professionele rollen.

Het verschil tussen familie en organisatie

Een belangrijk onderscheid: in families geldt de regel 'bloed is dikker dan water' en kun je je lidmaatschap niet opzeggen. In organisaties daarentegen treedt men vrijwillig toe en kan men ook weer vertrekken. Dit fundamentele verschil heeft gevolgen voor hoe de principes doorwerken.

De onderstroom: waar systemische principes zich manifesteren

Veel organisatieproblemen spelen zich af in wat we de 'onderstroom' noemen: processen die je wel ervaart maar niet begrijpt. Weerstand tegen verandering, teams die niet functioneren, leidinggevenden die 'verslijten' op bepaalde posities – het zijn allemaal symptomen van geschonden systemische principes.

In de onderstroom worden namelijk de ongeschreven regels en onuitgesproken loyaliteiten bewaard. Wat aan de oppervlakte irrationeel lijkt, heeft in de onderstroom vaak een diepe logica.

Ordening: wie gaat waarover?

Het eerste systemische principe, ordening, bepaalt wie voorgaat en wie volgt, wie over wat gaat en wat de hiërarchie is. Deze ordening kan formeel zijn (de organisatiestructuur) of informeel (wie heeft de meeste invloed). Problemen ontstaan wanneer de formele en informele ordening niet overeenkomen, of wanneer onduidelijk is wie waarover gaat.

Verstoorde ordening in de praktijk

Een klassiek voorbeeld van verstoorde ordening: een leidinggevende die onvrijwillig is vertrokken en nooit behoorlijk is uitgezwaaid. De opvolger krijgt de ruimte niet, omdat medewerkers – vaak onbewust – loyaal blijven aan de vorige leider. Pas wanneer het vertrek wordt erkend en er afscheid wordt genomen, wordt de plek weer vrij.

Binding: alles wat erbij hoort, wil gezien worden

Het tweede principe, binding, stelt dat alles wat bij een systeem hoort, erkend wil worden. Wat je buitensluit, wint aan invloed – een paradox die in de praktijk keer op keer waarheid blijkt. Organisaties die hun geschiedenis ontkennen, moeilijke periodes verzwijgen of bepaalde groepen uitsluiten, creëren onbedoeld extra spanning.

Balans: de emotionele bankrekening

Het derde principe, balans tussen geven en nemen, regelt de uitwisseling in systemen. Stephen Covey noemde dit de 'emotionele bankrekening'. Wanneer iemand structureel meer geeft dan ontvangt, of andersom, ontstaat een disbalans die zich moet herstellen. Dit kan zich uiten in burn-out, ontslag, conflict of stilzwijgende sabotage.

Het verraderlijke is dat deze onbalans kan ontstaan vóór jouw tijd als leidinggevende. Je kunt dus geconfronteerd worden met een schuld die niet van jou is, maar die wel opgelost moet worden voordat je verder kunt.

Systemische principes in coaching en begeleiding

De toepassingen van systemische principes reiken verder dan klassieke organisatieopstellingen. Van individuele coaching tot teamontwikkeling, van strategische vraagstukken tot persoonlijke dilemma's – overal waar mensen in systemen functioneren, zijn de principes werkzaam.

Het ambacht van systemisch werken

Werken met systemische principes is meer dan het toepassen van een methode. Het vraagt een bepaalde houding: nieuwsgierigheid zonder oordeel, het vermogen om spanning te verdragen, en de moed om je eigen rol in het systeem te onderzoeken. Externe begeleiders worden immers zelf onderdeel van de onderstroom zodra ze met een organisatie beginnen.

Kritische reflectie: grenzen en valkuilen

Systemisch werken is geen wondermiddel. Er zijn situaties waarin andere benaderingen meer voor de hand liggen. Bovendien bestaat het risico dat alles wat misgaat wordt toegeschreven aan 'de onderstroom', waardoor mensen hun eigen verantwoordelijkheid ontlopen. Een gezonde dosis rationaliteit blijft noodzakelijk.

Ook vraagt systemisch werken om vakmanschap. De oefeningen en interventies lijken soms eenvoudig, maar vereisen van de begeleider het vermogen om met spanning en emoties om te gaan. Niet iedereen die het boek leest, kan meteen aan de slag – enige ervaring met procesbegeleiding is wenselijk.

Van theorie naar praktijk: werken met systemische principes

De kunst is om de abstracte principes te vertalen naar concrete interventies. Dat kan variëren van het organiseren van een afscheidsritueel voor een vertrokken collega, tot het herdefiniëren van rollen en verantwoordelijkheden, of het creëren van ruimte om de geschiedenis van een organisatie te bespreken.

Veel auteurs benadrukken dat het gaat om erkennen in plaats van veranderen. Door te erkennen wat is – een pijnlijk vertrek, een ongelijke verdeling, een uitsluiting uit het verleden – kan de energie die vastzit in de onderstroom weer gaan stromen.

De toekomst: systemische principes in een veranderende wereld

In een tijd van toenemende complexiteit, snelle veranderingen en hybride werken worden systemische principes relevanter, niet minder. Juist wanneer fysieke nabijheid afneemt en systemen diffuser worden, is het des te belangrijker om de onzichtbare wetten te kennen die bepalen of samenwerking slaagt of mislukt.

Nieuwe ontwikkelingen zoals zelfsturing en netwerkorganisaties vragen om een verfijnd begrip van ordening, binding en balans. Wie bepaalt bijvoorbeeld de ordening in een zelfsturend team? Hoe zorg je voor voldoende binding wanneer mensen niet meer dagelijks op kantoor zijn? En hoe bewaken we de balans in een tijd waarin de grenzen tussen werk en privé vervagen?

Tot slot: de wijsheid van systemen

Systemische principes zijn geen regeltjes die bedacht zijn door consultants, maar patronen die ontdekt zijn door jarenlang observeren van menselijke systemen. Ze vertegenwoordigen een vorm van collectieve wijsheid: wat hebben families, teams en organisaties door de eeuwen heen nodig om gezond te blijven?

Het antwoord blijkt verrassend eenvoudig: duidelijkheid over wie waar voor gaat, erkenning van alles en iedereen die erbij hoort, en balans tussen wat je geeft en wat je ontvangt. Drie principes die simpel klinken maar in de praktijk om voortdurende aandacht vragen.

Voor wie zich verdiept in systemische principes, opent zich een nieuwe manier van kijken. Je gaat patronen zien die je eerst niet opvielen. Je begrijpt waarom bepaalde interventies niet werken. En je krijgt toegang tot een rijke gereedschapskist om organisaties en teams echt verder te helpen. Niet door harder te duwen, maar door de onzichtbare krachten te respecteren die elk menselijk systeem vormgeven.